Ở Việt Nam, hàng năm phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai nguy hiểm như sụt lún, sạt lở đất, lũ ống, lũ quét và ngập úng. Những hiện tượng thời tiết cực đoan này không chỉ gây thiệt hại về tài sản, vật chất, cơ sở hạ tầng mà còn đe dọa trực tiếp đến tính mạng và sức khỏe của mỗi người dân.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, tần suất và cường độ của các hiện tượng thiên tai có xu hướng gia tăng. Chính vì vậy, việc trang bị cho bản thân và cộng đồng những kiến thức và kỹ năng cần thiết để nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, chủ động phòng tránh và ứng phó kịp thời là vô cùng quan trọng.
Nhằm cung cấp thông tin chi tiết, dễ hiểu về các loại hình thiên tai thường gặp, giúp mỗi người dân trở thành một "ăng-ten" nhạy bén, góp phần giảm thiểu tối đa những rủi ro và hậu quả do thiên tai gây ra.
Để bà con nhân dân trang bị thêm những kỹ năng nhận biết và ứng phó kịp thời với các nguy cơ thiên tai, để mọi người cùng nhau nâng cao ý thức và hành động vì sự an toàn của bản thân, gia đình và cộng đồng. Sau đây là tài liệu nhận biết và ứng phó kịp thời với các nguy cơ thiên tai.
I. NHẬN BIẾT CÁC NGUY CƠ VÀ DẤU HIỆU CẢNH BÁO THIÊN TAI
1. SỤT LÚN - SẠT LỞ ĐẤT: "Hàm Tử Thần" bất ngờ ập đến
Sụt lún và sạt lở đất là hiện tượng di chuyển xuống dốc của các khối đất đá do tác động của nhiều yếu tố như mưa lớn kéo dài, địa chất yếu, hoạt động xây dựng không đúng quy chuẩn hoặc phá hoại cây xanh. Hậu quả của sụt lún, sạt lở đất thường rất nghiêm trọng, có thể gây hư hỏng nhà cửa, công trình, thậm chí vùi lấp người và tài sản.
Các dấu hiệu cần đặc biệt cảnh giác: Vết nứt trên bề mặt đất: Xuất hiện các vết nứt dài, ngoằn ngoèo trên nền đất, vườn, đường đi hoặc tường nhà. Đặc biệt nguy hiểm khi các vết nứt này ngày càng rộng ra và sâu hơn theo thời gian.
Hiện tượng lún, nghiêng, trượt nhẹ: Nền nhà, sân vườn có dấu hiệu lún không đều, tường nhà hoặc hàng rào bị nghiêng về một phía. Có thể cảm nhận được sự dịch chuyển nhẹ của đất khi đi lại.
Thay đổi ở cây cối và công trình: Cây cối, cột điện, hàng rào dọc theo sườn dốc bị nghiêng hoặc đổ bất thường. Các công trình xây dựng như tường chắn, kè đá có dấu hiệu bị đẩy ra hoặc nứt vỡ.
Âm thanh lạ: Nghe thấy những tiếng động bất thường như tiếng "rắc", "rạn nứt" từ lòng đất hoặc tiếng đất đá trượt xuống từ xa, đặc biệt là sau những trận mưa lớn.
Khó khăn trong sinh hoạt: Cửa ra vào, cửa sổ trở nên khó đóng mở, nền nhà bị phồng rộp hoặc lún xuống một cách bất thường. Các mạch nước ngầm có thể xuất hiện hoặc thay đổi lưu lượng một cách đột ngột.
Khu vực có nguy cơ cao:
Nhà ở và các công trình xây dựng nằm gần sườn núi, chân đồi, bờ sông, bờ suối, khu vực có địa hình dốc.
Các khu vực ta-luy âm (đường giao thông hoặc công trình đào sâu vào sườn dốc) hoặc các khu vực bị đào khoét không có biện pháp gia cố.
Những nơi đã từng xảy ra sạt lở đất trong quá khứ, khu vực có nền đất yếu, nhiều mạch nước ngầm hoặc đất bị bão hòa nước sau mưa lớn.
2. LŨ ỐNG - LŨ QUÉT: "Thần Nước Cuồng Nộ" ập đến bất ngờ
Lũ ống và lũ quét là những hiện tượng lũ lụt xảy ra rất nhanh, thường chỉ trong vài phút đến vài giờ, với sức tàn phá khủng khiếp do dòng nước chảy xiết, cuốn theo bùn đất, đá tảng và cây cối. Lũ ống thường xảy ra ở các khe suối nhỏ, dốc, còn lũ quét thường xuất hiện ở các lưu vực sông suối miền núi sau những trận mưa lớn hoặc mưa kéo dài.
Các dấu hiệu dễ nhận biết:
Thời tiết bất thường ở thượng nguồn: Mưa lớn liên tục kéo dài ở vùng đầu nguồn sông suối, mây đen kéo đến dày đặc, có thể kèm theo gió lốc mạnh. Thông tin dự báo thời tiết về mưa lớn ở vùng thượng lưu là một cảnh báo quan trọng.
Thay đổi đột ngột của dòng nước: Dòng nước suối, khe suối đang trong hoặc chảy chậm bỗng chuyển sang màu đục ngầu, mang theo nhiều bùn đất, rác thải, cành cây và các vật thể lạ trôi nhanh.
Âm thanh báo hiệu: Nghe thấy tiếng nước gầm rú lớn từ xa vọng lại, âm thanh này có thể tăng dần về cường độ. Mặt đất có thể rung nhẹ trước khi lũ ập đến.
Mực nước dâng cao đột ngột: Mực nước trong các sông, suối nhỏ dâng lên rất nhanh chóng chỉ trong một thời gian ngắn (vài phút), cuốn trôi mọi thứ trên đường đi.
Khu vực có nguy cơ cao:
Các khe suối hẹp, lòng suối sâu, có địa hình dốc.
Những khu vực rừng đầu nguồn bị tàn phá, khả năng giữ nước kém.
Các bản làng, khu dân cư sinh sống ven sông, suối, đặc biệt là ở những khúc sông suối bị thắt hẹp hoặc có nhiều vật cản dòng chảy.
Các vùng hạ lưu các sông, suối nhỏ sau các khu vực đồi núi dốc.
3. NGẬP ÚNG - NGẬP LỤT: "Biển Nước" Vây hãm
Ngập úng và ngập lụt là tình trạng nước dâng cao gây ngập trên diện rộng, ảnh hưởng đến sinh hoạt, giao thông và sản xuất. Ngập úng thường xảy ra ở các khu vực đô thị do hệ thống thoát nước kém hoặc bị tắc nghẽn sau mưa lớn. Ngập lụt thường xảy ra ở các vùng trũng thấp ven sông, ven biển khi mưa lớn kéo dài kết hợp với triều cường hoặc xả lũ từ các hồ chứa.
Các dấu hiệu cảnh báo:
Mưa lớn kéo dài và khả năng thoát nước kém: Mưa lớn liên tục trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày, vượt quá khả năng thoát nước của hệ thống cống rãnh, khiến nước dâng cao ở sân, đường, ruộng đồng và khu dân cư.
Tắc nghẽn hệ thống thoát nước: Cống rãnh bị tắc nghẽn do rác thải, bùn đất hoặc các vật cản khác, làm nước không thoát được và gây ứ đọng, trào ngược.
Mực nước sông, ao hồ dâng cao: Mực nước trong các sông, kênh, mương, ao hồ dâng lên nhanh chóng, có nguy cơ tràn bờ và gây ngập lụt các vùng lân cận.
Thông báo cảnh báo lũ: Các hệ thống cảnh báo lũ của địa phương phát đi các cấp báo động (cấp 1, cấp 2, cấp 3) về tình hình mực nước sông và nguy cơ ngập lụt.
Khu vực có nguy cơ cao:
Các vùng trũng thấp, ven sông, hạ lưu các kênh mương, nội đồng có hệ thống tiêu thoát nước kém.
Các khu đô thị có hệ thống thoát nước cũ kỹ, xuống cấp hoặc không được duy tu bảo dưỡng thường xuyên.
Các khu dân cư xây dựng tự phát, không có quy hoạch hạ tầng thoát nước phù hợp.
II. BIỆN PHÁP PHÒNG TRÁNH VÀ ỨNG PHÓ KỊP THỜI
1. PHÒNG TRÁNH TỪ XA - CHỦ ĐỘNG GIẢM THIỂU RỦI RO
Lựa chọn nơi ở an toàn: Không xây dựng nhà ở và các công trình gần bờ sông, bờ suối, chân đồi dốc, các khu vực đã từng xảy ra sạt lở hoặc có nguy cơ cao về thiên tai.
Kiểm tra và bảo trì nhà cửa thường xuyên: Định kỳ kiểm tra hiện trạng nhà ở, các công trình xung quanh. Nếu phát hiện các vết nứt, lún hoặc dấu hiệu bất thường khác, cần báo ngay cho chính quyền địa phương và có biện pháp xử lý kịp thời.
Đảm bảo hệ thống thoát nước thông thoáng: Thường xuyên dọn dẹp cỏ dại, khơi thông cống rãnh xung quanh nhà và khu dân cư. Không vứt rác bừa bãi gây tắc nghẽn hệ thống thoát nước.
Bảo vệ thảm thực vật: Trồng cây xanh, đặc biệt là cây có bộ rễ sâu, ở các khu vực có độ dốc để giữ đất, chống xói mòn và sạt lở. Hạn chế tối đa việc chặt phá rừng, đặc biệt là rừng phòng hộ đầu nguồn.
Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tham gia các buổi tập huấn, tuyên truyền về phòng chống thiên tai do địa phương tổ chức. Chia sẻ thông tin và kiến thức với người thân, hàng xóm.
Theo dõi thông tin thời tiết: Cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai từ các nguồn chính thống như đài phát thanh, truyền hình, trang web của cơ quan chức năng.
2. CHỦ ĐỘNG PHÁT HIỆN - BÁO TIN NGAY
Quan sát và nhận biết sớm dấu hiệu: Mỗi người dân cần nâng cao tinh thần cảnh giác, thường xuyên quan sát các dấu hiệu bất thường xung quanh nơi ở và sinh sống như đã nêu ở phần trên.
Thông báo kịp thời: Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào nghi ngờ có nguy cơ thiên tai, cần lập tức báo cho:
Ban điều hành thôn, tổ dân phố.
Công an xã, phường.
Đài truyền thanh địa phương.
Sử dụng các phương tiện thông tin: Sử dụng kẻng, loa tay, hệ thống phát thanh nội bộ để thông báo và cảnh báo cho những người xung quanh, đặc biệt là vào ban đêm hoặc khi thông tin liên lạc bị gián đoạn.
Thành lập và duy trì các tổ xung kích PCTT: Xây dựng các đội nhóm tình nguyện tại cộng đồng, được trang bị kiến thức và kỹ năng cơ bản về phòng chống thiên tai, sẵn sàng trực ban, hỗ trợ sơ tán và cứu nạn khi có tình huống xảy ra.
3. ỨNG PHÓ KHI CÓ TÌNH HUỐNG XẤU XẢY RA
Sơ tán khẩn cấp: Khi có lệnh sơ tán hoặc nhận thấy nguy cơ thiên tai đến gần, cần nhanh chóng di chuyển đến nơi an toàn theo hướng dẫn của chính quyền địa phương. Ưu tiên sơ tán trẻ em, người già, phụ nữ có thai và người khuyết tật.
Chuẩn bị ba lô khẩn cấp: Mỗi gia đình nên chuẩn bị sẵn một ba lô hoặc túi đựng các vật dụng thiết yếu như:
+ Giấy tờ tùy thân quan trọng (Căn cước, hộ khẩu, giấy khai sinh...).
+ Nước uống đóng chai (đủ dùng trong ít nhất 3 ngày).
+ Đèn pin và pin dự phòng.
+ Áo mưa, quần áo ấm.
+ Lương khô, mì tôm hoặc các loại thực phẩm khô dễ bảo quản.
+ Thuốc men cơ bản và các vật dụng y tế cá nhân.
+ Một ít tiền mặt và các vật dụng cá nhân cần thiết khác.
Ngắt nguồn điện và khóa van nước: Khi có nguy cơ ngập lụt, cần ngắt cầu dao điện để tránh nguy cơ điện giật và khóa van nước để tránh thất thoát. Kê cao đồ đạc có giá trị lên những vị trí cao ráo.
Không mạo hiểm: Tuyệt đối không đi vào vùng nguy hiểm, dòng nước chảy xiết, khu vực bị sạt lở hoặc ngập sâu khi không có sự hướng dẫn của lực lượng cứu hộ. Không cố gắng vượt qua các đoạn đường bị ngập lụt hoặc các khu vực có nguy cơ lũ quét.
Tìm kiếm sự hỗ trợ: Nếu bị mắc kẹt trong vùng nguy hiểm, hãy tìm cách liên lạc với lực lượng cứu hộ hoặc chính quyền địa phương để được giúp đỡ. Sử dụng các tín hiệu cầu cứu như la hét, vẫy tay hoặc dùng đèn pin nhấp nháy.
Hợp tác và tuân thủ: Luôn tuân thủ theo hướng dẫn của chính quyền địa phương và lực lượng cứu hộ trong quá trình sơ tán và ứng phó với thiên tai.
Phòng Kinh tế, Hạ tầng & Đô thị phường